هشتم پيدا كرده كه كاملترين بيان تشيع ايران با صفات خاص خود است ( همچون قربانى آگاهانه ايثار خويشتن و پيامبر مجد و عظمت ايران ) كه مقدر بود اين كشور مشهد او گردد . مثناى ايرانى مضمون بنيادى انسان كامل در الهيات مجلسى امام على الرضا ( ع ) است و لذا زيارت آرامگاه امام و امامزاده‌هاى بيشمار ديگر كه هميشه با نوعى سرسپردگى ويژه همراه است ، مقام و منزلت اعتقادى زيادى يافته است . اين نوع زيارتگاهها بطور نظرى همتراز با زيارت حج « 1 » شده و در ذهن عامه حتى برتر از آن زيارت است و اين امر درنتيجه يك سلسله ارزشهاى سنتى و ديندارانه است كه بيان خود را در امر زيارت مخصوصا زيارت مشهد ( كه ضمنا يكى از مراكز برجسته تشيع اثنى عشرى هم هست ) پيدا كرده است . تشيع هنوز در محورهاى نجف و كربلاى عراق مىچرخد ، ولى رسوخ و نفوذ عناصر مردمى عاميانه به ايرانى شدن اين مراكز مقدسه منجر شده و يا بدانجا رسيده كه مذهب امامى در جلوه‌هاى ظاهرى خود به مذهب ايرانى تبديل شده و چنان سنت هماهنگى پيدا كرده كه در ايام جديد هم به جلوه‌گرى پرداخته است . گاهى اوقات فشردگى و تراكم جهان تشيع دوازده امامى باعث اين تصور غلط شده كه ماهيت شيعه را در ايام پيش از صفويان قرار دهند چون عادات تفكر و مكانيسم‌هاى مذهبى منسوب بدان ، مسأله‌اى است كه فقط در روزگار توسعه شيعه در ايام صفوى در آن حضور يافته است . مهارتى كه صاحبان قدرت در تزريق همبستگى ملى به شيعه به كار بستند و مردم ايران بتدريج آن را پذيرفتند ، مانع از عكس‌العمل‌هاى ضدشيعى در روزگار سيطره افاغنه شد . چنين عكس‌العملى مىبايد مذهب تسنن را جايگزين تشيع مىكرد طورى كه بتواند با حذف امتيازات طبقه حاكمه مشكلات اقتصادى ايران را مرتفع سازد ؛ ولى فجايع و خشونت افاغنه كه در خلال لشكركشىها كاملا از مردم جدا افتاده و قادر به حل مشكلات ( كه قابليت حل‌وفصل آنها را نيز نداشتند ) موجود نبودند ، پيوندهاى بين شيعه و ايران را محكمتر ساخت و از اين پس هدفى به كام آمد كه اسماعيل يك زمانى بلندپروازيهاى مذهبى خويش را فداى آن كرده بود . فرمان سال 1736 م . دشت مغان كه از سوى نادرشاه صادر شد « 2 » ، برسميت شناختن اوضاع مذهبى موجود بود . نادر نيز همچون ساير شاهان ايران جذب اشرافيت محلى شد و با كمك آنها موقعيت موجود ايران را در چارچوب جهان اسلام به رسميت شناخت . علىاكبر ملاباشى مجتهد آن روزگار رسما مشاور نادر بود و اين منصب پس از اجراى حكم قتل او ، برطبق سنت صفوى از

--> ( 1 ) - نگاه كنيد به دومين حديث « صحيح » منقول در حاج شيخ عباس قمى ، كليات مفاتيح الجنان ، ص 498 . ( 2 ) - پتروف ، " Ukaz " ، صص 5 - 52 .